یادداشت، شکل گیری نخستین نسخه بومی همگرایی در آسیای مرکزی

حضور سران 5 جمهوری آسیای مرکزی بدون رهبران قدرت های بزرگ نظیر روسیه، ایالات متحده آمریکا و چین نویددهنده شکل گیری یک نسخه بومی از همگرایی منطقه ای در آسیای مرکزی است.

یادداشت، شکل گیری نخستین نسخه بومی همگرایی در آسیای مرکزی

به گزارش گروه بین الملل خبرنگاران، نشست غیررسمی روسای جمهور کشوراهی آسیای مرکزی به میزبانی تاشکند برگزار گردید. در این نشست شوکت میرضیایف رئیس جمهور ازبکستان، نورسلطان نظربایف رئیس جمهور سابق و رئیس کنونی شورای امنیت ملی قزاقستان، سورانبای جین بیک اف رئیس جمهور قرقیزستان، امامعلی رحمان رئیس جمهور تاجیکستان و قربانقلی بردی محمداف رئیس جمهور ترکمنستان شرکت کردند.

نشست مشترک 5 چهره قدرتمند آسیای مرکزی با کاشت سمبلیک 3 نهال و رشد آن ها به نشانه تقویت دوستی و همکاری 5 کشور، آغاز شد. نورسلطان نظربایف به عنوان مسن ترین فرد در جمع حاضر، ریاست افتخاری این نشست را عهده دار شد. توسعه همکاری ها در زمینه های مختلف سیاسی، امنیتی، اقتصادی و تجاری، سرمایه گذاری، ترانزیت، ارتباطات، فرهنگی در کنار رفع موانع، اصلی ترین محور گفت و گوی نشست مذکور بود.

صرفنظر از حواشی تدارک دیده، برنامه یک روزه روسای جمهور در قالب یک نشست خصوصی و محدود، و یک پنل گسترده با حضور وزرای خارجه و دیگر مقامات کشورها برگزار گردید. نخستین نشست این فرمت در مورخ 15 مارس 2018 در نورسلطان برگزار گردیده بود و نشست بعدی نیز قرار است به میزبانی بیشکک در سال 2020 برگزار شود.

اهمیت نشست سران کشورهای آسیای مرکزی نه در حاضرین، بلکه در غایبین آن بود. طی سال های پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، تمام چارچوب های منطقه ای با حضور یک بازیگر ثالث و در محورهای تعیین اجرا شده بود. تفاوت بنیادین این نشست آن بود که هیچ یک از سران کشورهای روسیه، چین، ایالات متحده و حتی بازیگران بین المللی درجه دوم همچون اتحادیه اروپا، کره جنوبی، ژاپن، هندوستان و ترکیه نیز حضور نداشتند.

پیش تر، اصلی ترین نسخه همگرایی منطقه ای را روس ها در قالب اتحاد کشورهای مستقل مشترک المنافع شکل داده بودند. با این حال، نسخه های امنیتی آن در قالب سازمان پیمان امنیت دسته جمعی و نسخه اقتصادی آن در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا جدا شده و هر کدام با چالش هایی جدی روبرو شده بودند. نسخه چینی همگرایی منطقه ای نیز در قالب سازمان همکاری شانگهای اگرچه سیاست، امنیت و اقتصاد را به صورت توامان مد نظر قرار داده است، باز هم با حضور بازیگران فرامنطقه ای همچون هند و پاکستان و محدودیت های حضور ترکمنستان به عنوان یک کشور بی طرف، راستا یک همگرایی منطقه ای را به انجام نرسانده بود. نسخه های آمریکایی همگرایی نیز در قالب چارچوب سیاسی و اقتصادی C5+1 و یا نسخه امنیتی با موضوع سازمان امنیت و همکاری اروپا نیز با حضور قدرتمند روسیه و چین به سرانجام نرسیده بود.

از این منظر، با جدی تر شدن نشست های سران 5 کشور می توان شاهد شکل گیری نخستین نسخه بومی و منطقه ای همگرایی در آسیای مرکزی بود. اشاره میرضیایف به وارد شدن همکاری پنج کشور به مرحله جدیدی گفت و گوهای منطقه ای، ارائه ایده تقویت همکاری های منطقه ای در حوزه امنیت، اهمیت ایجاد زیرساخت های حقوقی مسائل مرزی، ایجاد برند واحد گردشگری در آسیای مرکزی، مبارزه مشترک با افراط گرایی، فرموله کردن همکاری چندجانبه درون منطقه ای، پیشنهاد حذف موانع مبادلات تجاری بین 5 کشور، بازگشت به تفاهم نامه 1998 نارین-سیردریا درباره استفاده از منابع آبی و شماری از موارد دیگر از جمله ایده های مطرح شده توسط سران 5 کشور بود که نشان از جامعیت این رویکرد همگرایانه دارد.

نکته جالب توجه دیگر آن که تمامی نسخه های غیربومی همگرایی منطقه با حضور قدرت های بزرگ، تاکنون از حل و فصل این مسائل عاجز مانده و موفقیت این نسخه بومی در هر یک از موارد فوق الذکر می توان به معنای کمرنگ تر شدن نسخه های دیگر در آینده ای نه چندان دور باشد.

با این حال این فرایند بدون شک یک فرایند پرچالش و با فراز و نشیب های زیاد خواهد بود. رهبری این الگوی بومی نخستین چالش ظهور یافته خواهد بود. پیشنهاد شکل گیری این جلسه نخستین بار در حاشیه نشست هفتاد و دوم مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک و از طرف شوکت میرضیایف مطرح شد. طبیعتا این الگو یک الگوی ازبکی در منطقه و تحت ایده های نوین میرضیایف پنداشته می شود. البته با برگزاری نخستین جلسه به میزبانی نورسلطان در سال 2018، تلاش شد تا این چالش کمرنگ شود. اما با شدت دریافت رقابت قزاقستان و ازبکستان در رهبری منطقه ای و تقویت چالش همیشگی روس گرایی و غرب گرایی به نمایندگی دو کشور، می توان شاهد ظهور مجدد این چالش بود.

از سوی دیگر، این الگو رقیب جدی نسخه های همگرایی با حضور قدرت های بزرگ فرامنطقه ای است. طبیعتا تقویت همکاری بومی درون منطقه ای به معنای افزایش استقلال کشورها، کاهش نیاز به چارچوب های غیربومی وابسته به قدرت های بزرگ و در نتیجه کاهش وابستگی به آن هاست. از این منظر، مقاومت قدرت های بزرگ در راستا این نسخه بومی طبیعتا برای این کشورها مشکل ساز خواهد شد. اعمال فشار در روابط دوجانبه و استفاده از اهرم های فشار فعلی می تواند عاملی بازدارنده در تقویت و گسترش این چارچوب همگرایی بومی و محدود شدن آن به سطحی تعیین از همکاری ها خواهد بود. درجه سرکشی و استقلال خواهی کشورهای بزرگ (ازبکستان و قزاقستان) و توانایی نسبی آن ها در تامین نیازهای کشورهای کوچک تر (تاجیکستان و قرقیزستان) از این منظر می تواند عاملی تعیین کننده به شمار برود.

به هر ترتیب، توانایی این چارچوب برای حل و فصل بومی و بدون حضور روسیه، چین و ایالات متحده در چالش هایی نظیر مساله افغانستان، اختلافات مرزی، بحران آب، تولید و انتقال انرژی و توسعه مبادلات تجاری دوجانبه اصلی ترین محورهای این همکاری در آینده نزدیک خواهد بود.

نویسنده: محمدعلی یونسی، کارشناس مسائل آسیای مرکزی

منبع: خبرگزاری تسنیم
انتشار: 26 دی 1398 بروزرسانی: 26 دی 1398 گردآورنده: parspic.net شناسه مطلب: 584

به "یادداشت، شکل گیری نخستین نسخه بومی همگرایی در آسیای مرکزی" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "یادداشت، شکل گیری نخستین نسخه بومی همگرایی در آسیای مرکزی"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید